Najstarsze ślady pobytu człowieka na ziemi złotoryjskiej pochodzą z młodszej epoki kamienia, zwanej neolitem (ok. 5200-1800 lat p.n.e.). Z tego okresu odnaleziono kamienne siekierki, toporki i motyki m.in. w Jerzmanicach, Wilkowie i Nowym Kościele. Ślady okresu wczesnośredniowiecznego (VI-XII wiek) odkryto w Kozowie i Rokitnicy. Pierwsza osada na terenie Złotoryi na pewno istniała już przed końcem XII wieku na Kopaczu. Tam w okresie rozkwitu górnictwa (ok. 1180-1240 r.) wydobywano od 24 do 48 kg złota rocznie.

Do rozwoju górnictwa i osadnictwa przyczyniÅ‚ siÄ™ książę Henryk Brodaty, m.in. prowadzÄ…c akcjÄ™ kolonizacyjnÄ… – Å›ciÄ…gajÄ…c na ÅšlÄ…sk górników, rzemieÅ›lników, kupców i rolników. W jej wyniku powstaÅ‚o zapewne osiedle górnicze na górze MikoÅ‚aja, a niedÅ‚ugo potem powstaÅ‚a wiÄ™ksza osada wokół KoÅ›cioÅ‚a NNMP i otrzymaÅ‚a nazwÄ™ AURUM (zÅ‚oto). Jednym z najważniejszych wydarzeÅ„ w historii ZÅ‚otoryi byÅ‚o nadanie osadzie praw miejskich wzorowanych na przepisach Magdeburga przez Henryka Brodatego w 1211 roku. ByÅ‚ to pierwszy przypadek, wg zachowanych źródeÅ‚ historycznych, wprowadzenia takich praw miejskich na ÅšlÄ…sku.

W 1241 roku kilkuset mieszkańców Złotoryi i okolic, przede wszystkim górników wzięło udział w bitwie z Mongołami pod Legnicą, większość z nich zginęła w walce. Zakończył się najlepszy okres górnictwa złota. W XIV wieku książęta legniccy nadali miastu wiele przywilejów, dzięki którym nastąpił rozwój browarnictwa i sukiennictwa. Z tegoż stulecia posiadamy informacje o radzie miejskiej (1325 r.), ratuszu (1327 r.), szpitalu i szkole. Od połowy XIV wieku miasto zostało otoczone murami obronnymi z basztami. W latach 1427, 1428 i 1431 Złotoryja została złupiona przez husytów. Pod koniec XV wieku umocniono mury miejskie. Na pierwszej mapie Europy z 1467 roku Mikołaj z Kuzy na obszarze Śląska zaznaczył, oprócz Wrocławia, tylko Złotoryję. W 1497 r. w wyniku zarazy umarło kilkuset mieszkańców.

Zaledwie 5 lat po wystąpieniu Marcina Lutra, w 1522 roku w kościele św. Marii wygłoszono pierwsze protestanckie kazanie, po którym większość mieszczan przyjęło nową religię. Kilka lat później rozpoczęło działalność protestanckie gimnazjum humanistyczne, które powstało na bazie szkoły miejskiej założonej w 1504 roku przez Hieronima Wildenberga (zwanego Aurimontanusem). Najlepszy okres tegoż gimnazjum wiąże się z Valentinem Trozendorfem, rektorem w latach 1525-1527 i 1531-1556. Renoma szkoły była tak wielka, że rozważano nad przekształceniem szkoły w uniwersytet.

W XVI wieku Złotoryi nie ominęły tragiczne wypadki. Wielka powódź w 1608 r. pochłonęła co najmniej 50 osób, pożar w 1613 r. zniszczył 571 domów, czyli prawie cały obszar dzisiejszej starówki. Miasto zdobywano i łupiono podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W 1633 r. do miasta przybył naczelny dowódca wojsk cesarskich, Albrecht Wallenstein, który podobno tylko pod wpływem wspomnień szkolnych lat spędzonych w Złotoryi nie dopuścił do zupełnego spustoszenia miasta. Wskutek tych wydarzeń miasto w II połowie XVII wieku podupadło gospodarczo. W 1675 r. zmarł ostatni Piast legnicki, Jerzy WIlhelm, a w dwa lata po tym wydarzeniu Złotoryję nawiedziło trzęsienie ziemi, wskutek którego uszkodzeniom uległo część murów miejskich i niektóre budynki.

W latach 30. XVIII w. zaczęło odżywać sukiennictwo, dzięki czemu Złotoryja stała się jednym z głównych ośrodków tej wytwórczości na Dolnym Śląsku. Z I poł. tego wieku pochodzą najstarsze widoki miasta autorstwa Fryderyka Bernarda Wernera.

W epoce napoleońskiej Złotoryja i okolice były świadkami kilku starć wojsk prusko-rosyjskich z francuskimi. W 1813 roku pod Wilczą Górą i w samym mieście Francuzi odnieśli jedno z ostatnich śląskich zwycięstw. Wojny napoleońskie przyczyniły się do zmniejszenia liczby mieszkańców. Podupadło sukiennictwo. W 1848 r. podczas Wiosny Ludów doszło w Złotoryi do zamieszek ulicznych i podpaleń.

W II poÅ‚owie XIX wieku w mieÅ›cie powstaÅ‚o kilka wiÄ™kszych zakÅ‚adów przemysÅ‚owych. Duże znaczenie miaÅ‚a fabryka kapeluszy i kapliny, zaÅ‚ożona w 1879 r. Warto również wymienić dwie firmy budowlane powstaÅ‚e w latach 1838 i 1840 oraz fabrykÄ™ papierosów marki „Trozendorf”. DziaÅ‚aÅ‚y trzy drukarnie, dziÄ™ki którym ukazywaÅ‚y siÄ™ lokalne gazety i czasopisma, książki, widokówki. W latach 1868-1900 rozbudowano nowoczesny browar. W 1862 r. w ZÅ‚otoryi uruchomiono stacjÄ™ telegrafu, w 1900 r. telefony. Duże znaczenia miaÅ‚y poÅ‚Ä…czenia kolejowe: od 1884 z LegnicÄ…, 1896 ze ÅšwierzawÄ…, 1906 z Chojnowem.

Podczas I wojny światowej w mieście stacjonował garnizon wojskowy, później osiedlali się tutaj emigranci z Wielkopolski i Górnego Śląska. W latach dwudziestych XX wieku podjęto próby eksploatacji złota, bez rezultatów. W 1939 r. w pobliskim Wilkowie rozpoczęto wydobywanie miedzi.

W lutym 1945 r. ZÅ‚otoryjÄ™ i okolice zdobyÅ‚y wojska radzieckie. Ciężkie walki toczono w rejonie Trupnia i WilkoÅ‚aka. Duże znaczenie dla miasta miaÅ‚o uruchomienie w latach 1950-1954 kopalÅ„ rudy miedzi w Wilkowie („Lena”) i Nowym KoÅ›ciele. Obie kopalnie zamkniÄ™to w latach 1968-1974, w zwiÄ…zku z odkryciem wiÄ™kszych złóż w okolicach Lubina i Polkowic. Do wzrostu bezrobocia wydatnie przyczyniÅ‚ siÄ™ upadek ZÅ‚otoryjskich ZakÅ‚adów Obuwia w 1998 r.

Opracowano na podstawie: „ZÅ‚otoryja i okolice”,
R. Gorzkowski, K. Maciejak, ZÅ‚otoryja 1992